Języki obce — Lepiej słyszeć, by lepiej je mówić

Tekst na podstawie broszury Towarzystwa Lingwistyki Stosowanej* (~1980), prezentującej zastosowanie Oreille Électronique Dra Alfreda Tomatisa do nauki języków żywych.*

„Głos zawiera tylko to, co ucho słyszy."
— Dr Alfred Tomatis

Języki żywe — jak wiadomo — nie powinny być traktowane jak języki martwe. Z tego powodu wprowadzono dynamiczną pedagogikę, której rozkwit ułatwiło zastosowanie technik audiowizualnych. Te techniki — choć osiągnęły swój cel na płaszczyźnie wzrokowej — pozostawiają jednak dużą niepewność co do przekazu komunikatu ustnego.

Dlatego w dziedzinie nauki języków jest się świadkiem tylu niepowodzeń — wynikających głównie z niemożności połączenia struktury językowej ze strukturą układu nerwowego.

Otóż istnieje łącznik między tymi dwiema strukturami: ucho. Trzeba jednak, by ten językowy czujnik mógł osiągnąć swoją maksymalną skuteczność.

Tego właśnie celuje proponowana tu metoda: jej celem jest wprowadzenie podmiotu w dźwiękowy wszechświat języka, który chce opanować. Wówczas — ale dopiero wówczas — nauczanie języków żywych osiąga swój cel.

Zintegrować język to żyć nim

Zintegrować język to być zdolnym odtworzyć go ad integrum. Chodzi — jak się pojmuje — o odtworzenie nie tylko litery, ale i ducha. Innymi słowy: posiadać język, który postanowiło się przyswoić, to używać go aż do wyrażania, myślenia, istnienia poprzez niego. Bo żywy język nie jest najpierw zlepkiem słów według reguł, lecz właśnie kombinacją sygnałów, grup dźwięków przeznaczonych do komunikowania innym myśli, uczuć i woli każdego.

Te sygnały — by zostały zrozumiane i zintegrowane — muszą być przede wszystkim słyszane prawidłowo. Lecz trzeba też, by specyficzne elementy języka — akcent, rytm i artykulacja — były odtwarzane z największą dokładnością.

Dlatego — by mówić językiem — jeśli trzeba chcieć się go uczyć, studiować poważnie, trzeba też móc w sensie najbardziej fizycznym tego słowa.

Jedynym wyjściem jest więc zaproszenie ucha do wniknięcia w pole dźwiękowe języka do zintegrowania.

Trzy prawa języka

W praktyce medycyny pracy Dr Alfred Tomatis odkrył trzy prawa, które noszą jego imię i z których pierwsze — fundamentalne — było przedmiotem komunikatów Akademii Nauk i Akademii Medycyny w 1957.

Pierwsze prawo

„Głos zawiera tylko to, co ucho słyszy."

To pierwsze prawo ujawnia związek między słyszeniem a fonacją: źle mówię językiem, ponieważ go niedostatecznie słyszę.

Drugie prawo

„Jeśli da się uchu możliwość prawidłowego słyszenia, natychmiast i nieświadomie poprawia się emisja głosowa."

Innymi słowy: lepiej słyszę język — więc lepiej go mówię.

Trzecie prawo (prawo rezydualności)

„Możliwe jest przekształcenie fonacji przez stymulację słuchową utrzymywaną przez pewien czas."

Tę stymulację dostarcza Oreille Électronique. Przez słuchanie języka pod Oreille Électronique dochodzi się do zintegrowania go ostatecznie.

Te prawa są dopełnione dwoma odkryciami:

Prawe ucho jest uchem kierującym, regulującym język.
Każdy język prezentuje specyficzne charakterystyki dźwiękowe.

Oreille Électronique

Oreille Électronique to aparat złożony zasadniczo ze wzmacniaczy, elektronicznej bascule oraz kanałów obejmujących filtry. Impuls dźwiękowy przechodzi przez aparat, zanim dotrze do uszu podmiotu przez dwie słuchawki.

Kolejne przejścia tego impulsu z kanału do kanału są regulowane automatycznie przez bascule według wariacji natężenia:

Kanał C2, uprzywilejowujący niskie częstotliwości, zapewnia rozluźnienie mięśni ucha środkowego.
Kanał C1, sprzyjający percepcji wysokich częstotliwości, zapewnia ich napięcie.

Chodzi w istocie o prawdziwą mikro-gimnastykę mięśni młoteczka i strzemiączka.

Mózg — odbierając informację dźwiękową po wzmocnieniu i filtrowaniu w obrębie Oreille Électronique — przywraca tę informację, taką, jaką ją odebrał, krtani, której fonacja jest tym samym modyfikowana. Auto-kontrola słyszenie-fonacja jest zaangażowana w nieświadomy mimetyzm.

„Oreille Électronique pozwala stworzyć ten otaczający klimat, tak niezbędny do psychologicznego nasiąknięcia językiem obcym. W pewnym sensie odtwarzamy słuchowe warunki integracji wyjściowej, te, które pozwoliły nam na przyswojenie naszego języka ojczystego."

— Dr Alfred Tomatis, Kongres Profesorów Języków Żywych, Pałac UNESCO, 1960

Zastosowanie do integracji języków obcych

Pedagogiczne zastosowanie odbywa się w trzech komplementarnych etapach.

1. Sesje słuchania

Mają na celu globalną pracę nad otwarciem ucha. Realizują się przez słuchanie — za pomocą słuchawek — dźwięków przechodzących przez Oreille Électronique i pochodzących z magnetofonu bardzo wysokiej jakości, na którym odtwarzane są taśmy wybrane w funkcji odpowiedniej programacji.

2. Sesje audio-głosowe

Stopniowo formują ucho, by słyszenie zarysowało się na specyficznym schemacie dźwiękowym języka. Proces jest taki sam jak w sesjach słuchania, lecz dodatkowo „dźwiękowe pustki" pozwalają uczniowi powtarzać przed mikrofonem — sam podłączonym do Oreille Électronique.

W ten sposób podmiot słyszy i samo-słyszy się, jak powinien mówić; przez mimetyzm poprawia więc nieświadomie swoją fonację. Te sesje przygotowawcze stanowią zresztą znakomity wstęp do pobytu językowego za granicą.

3. Lekcje właściwego nauczania

Mogą zacząć się, gdy trwają sesje audio-głosowe. Są dawane — częściowo lub całkowicie — pod Oreille Électronique: profesor i uczniowie komunikują się przez aparat. Na doskonale przygotowanym terenie profesor może wówczas przekazać kulturę, psychologię, subtelności i wszystkie specyficzne elementy języka.

Oreille Électronique jest w ten sposób w służbie profesora, a nie w konkurencji z nim.

— Z broszury prezentacyjnej Towarzystwa Lingwistyki Stosowanej (Paryż, ~1980), strukturyzowanej wokół zasad Dra Alfreda Tomatisa i ich zastosowania do pedagogiki języków żywych.

Dokument oryginalny — facsimile historycznego PDF (bezpośrednie pobranie).