Znaleźć swój głos — Alfred Tomatis

Artykuł opublikowany w magazynie Psychologie w 1982 roku, autorstwa Catherine Dreyfus.

Głos jest odbiciem naszej osobowości. W świetle tego stwierdzenia liczni psychoterapeuci pracują nad narządami głosowymi swoich pacjentów — by odzyskali idealną barwę, dźwięk, który podoba się. Logiczny wniosek: gdy jest się dobrze w swoim głosie, jest się dobrze w swojej istocie — i odwrotnie.

Od dziesięciu minut najbardziej zaskakujące dźwięki wychodzą ze szczupłej młodej brunetki kędzierzawej, która przede mną kołysze się i obraca jak zwierzę na tropie kuszącego zapachu: pomruki bestii na ścieżce, śpiewy syren, świergotanie wróbla, mrukliwe miauczenie kotów na ścieżce miłości, akordy sopranu lub barytonu… Przechodzi z niskiego do wysokiego, od dzikiej energii do ekstremalnej łagodności, z zaskakującą łatwością — przeplatając wszystko ochrypłymi, urywanymi jękami jak szlochy. To pozwala dreszcze przebiegnąć po plecach.

Margaret Pikes ośmiela się sięgnąć aż do końca siebie. Nic z jej głosu nie jest jej obce. Ponad piętnaście lat nad nim pracuje: może z niego praktycznie wyciągnąć wszystko, czego chce. Żadna nuta, żaden krzyk, żadna emocja jej nie przeraża. Margaret należy do Roy Hart Théâtre — wspólnoty teatralnej osiadłej w Sewennach, dla której dźwięk głosu (niezależnie nawet od słów) jest instrumentem ekspresji par excellence.

Należy do rosnącej liczby badaczy, terapeutów i artystów, którzy eksplorują to narzędzie. Widzą w nim — przez grę słów nieprzypadkową — królewską drogę odkrywania siebie. Pracować nad swoim głosem — uważają — nic lepszego, by zapewnić maksymalny rozwój osobisty.

Nic bardziej osobistego niż głos. Nic bardziej ujawniającego. Z zamkniętymi oczami rozpoznaje się tych, którzy są nam drodzy. Czuje się stan, w jakim są. „Masz dziś dobry głos!" Lub: „Co się z tobą dzieje, masz dziwny głos?" Reagujemy też instynktownie, najczęściej nieświadomie, na głos większości naszych rozmówców. Barwa, intonacja mogą zmienić spotkanie w katastrofę lub w piorunującą miłość, w błyskawiczne negocjacje lub w fiasko.

Otóż grania głosem można się nauczyć. Nic w tej dziedzinie nie jest fatalne: najgorsza niesprawność jest do pokonania. Jak mówi Louis-Jacques Rondeleux, profesor śpiewu i dykcji w Państwowym Konserwatorium Sztuki Dramatycznej w Paryżu: „Głos jest jak instrument muzyczny. Jakość dźwięku, jaki się z niego wydobywa, zależy zarówno od instrumentu, jak i od muzyka — i bardziej jeszcze może od sposobu, w jaki się go używa."

Technika — niezbędna — to tylko sprawa gimnastyki. Po jej wyuczeniu lub odzyskaniu staje się równie prosta jak chodzenie. Trudnością jest siebie zaakceptować, pozwolić głosowi powiedzieć, kim się jest. Ofiarować sobie przyjemność, podjąć ryzyko — przez niego — wyrażania się, a niekiedy nawet odkrywania.

Aby wyemitować dźwięk, trzeba „wibrować" struny głosowe, projektując na nie — przy wydechu — powietrze zawarte w głośni. Emitowana nuta — fundamentalna głosu — jest mniej lub bardziej wysoka lub niska zależnie od szybkości, częstotliwości ruchu. Jest związana w znacznej mierze z długością i grubością strun głosowych: dlatego głos ewoluuje z wiekiem, w szczególności w mutacji, gdzie struny głosowe rozwijają się silnie u mężczyzn. Lecz rola mięśni krtani jest równie ważna: od nich zależy zakres głosu i rejestr.

Barwa nabywa się przy przejściu fali dźwiękowej przez jamy rezonansowe stanowione przez gardło, usta, nos. I wreszcie artykulacja: ruch języka, zębów i warg — przekształcają dźwięk w język. Ciało jest instrumentem wibrującym; im jest bardziej wolne, tym dźwięki stają się bogatsze i pełniejsze.

Wskutek wewnętrznego konfliktu można sobie całkowicie zniszczyć krtań. Pewien wyższy kadr w taki stan doprowadził się, że trzeba go było pilnie zoperować.

Odwrotnie — odzyskując głos i przyjemność z jego używania — można sprawić, że znikną fizyczne zmiany, jak guzki na strunach głosowych. To częste u dzieci, u których „okropny" głos często tylko wyraża napięcia, niezrównoważenie w relacjach rodzinnych. Pomocne — mały pacjent odzyskuje nie tylko przyjemniejszą barwę, krtań w dobrym stanie, ale satysfakcjonujące miejsce w rodzinie.

B.A.-ba: rehabilitacja fizyczna

U podstaw większości metod pracy nad głosem znajdujemy: aby dobrze go używać, trzeba mieć wolne oddychanie, idące od przepony — jak u niemowląt. I prawidłową postawę, plecy proste, bez nadmiernego zakrzywienia lędźwi i karku. Oddech, plecy? To właśnie miejsce wszystkich napięć. Nic lepszego — by zablokować emocję — niż „blokować" oddech. Lub zamknąć się w sobie zaginając plecy.

Yva Barthélémy, profesor śpiewu, formuje głównie zawodowców. Ale jej metoda — zapewnia — jest dostępna dla każdego. Jej tajemnica? Przed jakimkolwiek wokalizem każe wykonać całą gimnastykę szczęki, ust, szyi. Sama ją opracowała — początkowo by się reedukować — zgubiła była głos.

Odzyskać tonus

Liczni lekarze i psychiatrzy wysyłają do niej zresztą „wyczerpanych" pacjentów: w mgnieniu oka pomogła im odzyskać tonus, fizyczny i mentalny. „To nie przypadek, że głos jest umieszczony tam, gdzie jest: między głową a ciałem, mówi. Może funkcjonować poprawnie tylko, gdy obie są w harmonii."

Opracowana przez australijskiego komedianta, który stawał się afoniczny na scenie, technika Matthiasa Alexandra jest paradoksalna. Aby mieć dobry głos — uczy go nie dotykać — uwolnić całą resztę! Jej podstawą jest „łagodna gimnastyka", w której mentalność liczy się tyle, ile ciało. Uczy się głównie „nie robić" — nie udaremniać instynktownych ruchów ciała, naturalnie sprawnych, zbędnymi napięciami.

Nowe narodziny przez ucho

Ucho odgrywa szczególnie fundamentalną rolę w rehabilitacji głosu. Alfred Tomatis utrzymuje, że zaburzenia mowy korygują się tak samo, jak się tworzą: przez ucho. Według tego badacza — pracującego nad tym pytaniem od 1954 roku — większość ma pochodzenie psychologiczne i musi zostać przezwyciężona przez „nowe narodziny", „nową edukację" akustyczną. Aby mówić poprawnie, mieć dobrze artykułowany język, przyjemną barwę — trzeba wyraźnej dominacji prawego ucha, które nazywa „kierującym".

Te ostatnie punkty — jak można się domyślać — nie są jednomyślnie przyjmowane. Tomatis twierdzi, że ich dowiódł malowniczymi eksperymentami. Poprosił śpiewaka, zawodowego komedianta, by przedstawili część swojego repertuaru, w której są szczególnie swobodni — przed aparatem pozwalającym odsyłać im do uszu dźwięk własnego głosu, filtrowany. Gdy obie słuchawki funkcjonują normalnie — bez problemu. Gdy dźwięk dociera już tylko do prawego ucha — brzmienie, fraza stają się jeszcze lepsze. Niech zostawi się im już tylko lewe ucho — i klops! Tracą wszystkie swoje środki. Głos staje się ciężki, gruboskórny, rytm znacznie się spowolnia, wirtuoz zaczyna fałszować…

Słuchanie — zapewnia Tomatis — zaczyna się przed narodzinami, w łonie matki. Dobre używanie ucha zależy od naszych pierwszych relacji z rodzicami. Konflikt z ojcem może wytwarzać „leworęczność" słuchową — ze wszystkimi wynikającymi z niej zaburzeniami: jąkanie, dysleksja, zły głos i zła integracja ze światem. Odmowa głosu macierzyńskiego jest jeszcze gorsza: cała komunikacja z zewnętrznym jest podważona.

Na szczęście — może być re-uwarunkowane, odzyskać wrażliwość, giętkość przez odpowiednie leczenie: rodzaj gimnastyki pod słuchawkami dzięki specjalnemu aparatowi — oreille electronique — zdolnemu walczyć z lenistwem słuchowym bez najmniejszej interwencji woli, grając na całym systemie filtrów i wariacji natężenia.

Skrzyżowanie między sobą a innym

„Głos jest skrzyżowaniem między ciałem a językiem, między świadomym a nieświadomym, między sobą a innym", tłumaczy ze swojej strony Marie-Claude Pfauwadel. Foniatra i lekarka, właśnie poświęciła całą książkę głosowi, jego zaburzeniom i jego rehabilitacji: Respirer, parler, chanter (Le Hameau).

Dr Pfauwadel przyjęła pewnego dnia nauczycielkę obdarzoną głosem małej dziewczynki — doskonale nieznośnym, wysokim, nosowym. Pacjentka nie przyszła z własnej woli, lecz na rozkaz dyrektorki ośrodka. Robi szybkie postępy… i znika. Wizyty były umówione z wyprzedzeniem: Pfauwadel decyduje się czekać. Pacjentka w końcu wraca, zawstydzona: „Doszłam do pani drzwi, nie mogłam wejść. Sądzę, że wolę zachować mój głos taki, jaki jest…" Mówić jak mała dziewczynka miało dla niej zaletę: pozwalało omijać seksualność.

Pieśń pierwotna

To tę cenzurę Chédorge proponuje znieść — w swoich stażach „pieśni pierwotnej", gdzie stara się postawić swoich uczniów w kontakcie z energiami pierwotnymi, czystą radością, siłami natury, które są w każdym z nas.

Można wreszcie szukać w swoim głosie czystej przyjemności. Pracować nad nim dla, i przez, jego prosty efekt wibracyjny. Staje się wówczas dźwiękowym odpowiednikiem rodzaju akupunktury — której działanie jest silne na fizycznym, mentalnym, duchowym i na poziomie energii. To przypadek między innymi psychofonii, opracowanej przez dawną śpiewaczkę, Marie-Louise Aucher, i używanej od niemal trzydziestu lat w psychoterapii, w pedagogice i w rozwoju osobistym.

W szpitalu położniczym w Pithiviers — w oddziale Dra Odenta — Marie-Louise Aucher rozszerza nawet jej dobrodziejstwa na nienarodzone dzieci. W ramach przygotowania do „narodzenia bez przemocy" — kładąc nacisk na łagodne przyjęcie niemowlęcia — organizuje chóry przyszłych rodziców. To pozwoli płodowi cieszyć się — w łonie matki — rodzajem masażu dźwiękowego, znakomitego dla rozwoju jego układu nerwowego.

Całe ciało jest instrumentem wibrującym — mówi Marie-Louise Aucher. Każda nuta ludzkiego głosu — czy się ją emituje, czy się ją odbiera — rezonuje w określonym punkcie, który układa się — od niskiego do wysokiego — między podeszwą stóp a szczytem głowy. Te punkty są tymi samymi, jakie używane są w akupunkturze.

Semiofonia: trzeba się słyszeć…

Jest pan zainstalowany w laboratorium fizjologii przed mikrofonem. Ma pan słuchawki na głowie i mówi pan. Pana głos przechodzi przez wzmacniacz i — na potrzeby eksperymentu — wraca do uszu z opóźnieniem. Po kilku chwilach zaczyna pan się jąkać; wkrótce nie będzie pan mógł w ogóle mówić, stanie się pan chwilowo afoniczny.

Ten eksperyment — wśród wielu innych — ujawnił rolę ucha w emisji mowy. W terminach technicznych nazywa się to pętlą audio-fonacyjną. Aby mówić, emitować dźwięki, używać swojego głosu — trzeba się słyszeć. Na podstawie tych stwierdzeń Dr Isi Beller opracował w 1969 metodę rehabilitacji zaburzeń języka.

Semiofonia podejmuje zło u korzeni — przed czytaniem i pisaniem, mową i językiem: u narodzin głosu. Jedna z używanych technik polega na zwiększeniu — dzięki semiofonowi (rodzaj wyspecjalizowanego magnetofonu podłączonego do słuchawek) — ilości wysokich częstotliwości w głosie. Wykazano bowiem, że wysokie częstotliwości stymulują ośrodek języka mózgu.

Semiofonia — używana głównie do rehabilitacji zaburzeń języka u dziecka — z istotnym odsetkiem powodzenia — może pomóc komediantom i śpiewakom maksymalnie wykorzystać ich instrument. Pozwala również osobom uczącym się obcego języka uzyskać dobry akcent.

— Constance Morsi

Wibracje dźwiękowe i władze umysłowe

Jeśli odnajduje się „dary preferencyjne" odpowiadające każdej kulturze europejskiej, byłoby to być może z powodu obszaru głowy, w którym wibrują fonemy języków narodowych — zapewnia Marie-Louise Aucher.

Holender wibruje głównie ku potylicy — w tylnej części głowy, u dołu obszaru wzrokowego. Czy dlatego jest tylu wielkich malarzy w Holandii? Niemiec wibruje również z tyłu czaszki, ale nieco wyżej: na szczycie obszaru wzrokowego. Sprzyjałoby to bardziej wewnętrznemu widzeniu. Stąd wielki rozwój filozofii pojęciowej w tym kraju.

Włoch idzie prosto w szczyt głowy, w strefę kory, gdzie znajduje się świadomość stóp. Stąd cechy równowagi, naturalnej łatwości, doskonałej naturalności bez umysłowych komplikacji u tego ludu?

Co do Francuza — wychodzi w pobliżu nosa w strefę przedczołową, strefę inteligencji, logicznych i racjonalnych wyborów. Dla Anglików wreszcie ani problem, ani szczególne dary: są jedynymi Europejczykami wysyłającymi dźwięk bezpośrednio do warg, bez najmniejszego rezonansu w czaszce.

Aby dowiedzieć się więcej

Les plans d’expression : schéma des psychophonie oraz L’Homme sonore autorstwa Marie-Louise Aucher (Epi, 1982).
Respirer, parler, chanter, autorstwa Marie-Claude Pfauwadel (Le Hameau, 1981).
Trouver la voix, petit guide pratique du travail vocal, autorstwa Louis-Jacques Rondeleux (Le Seuil, 1982).
Alfred Tomatis opublikował trzy książki: L’oreille et le langage (Le Seuil, 1963), L’oreille et la vie (Laffont, 1982), La nuit utérine (Stock, 1981).
L’ombilic et la voix, autorstwa Denisa Vasse (Le Seuil, 1974). Punkt widzenia psychoanalityczny.
La voix, l’écoute, czasopismo Traverses nr 24 (1980).

— Catherine Dreyfus, magazyn Psychologie*, 1982.*

Dokument oryginalny — facsimile historycznego PDF (bezpośrednie pobranie).