Edukacja i dysleksja (1972) — dysleksja na nowo odczytana przez słuchanie

Druga wielka książka Alfreda Tomatisa, opublikowana w Éditions Sociales Françaises w 1972 roku (kolekcja „Sciences de l’éducation"). Autor podejmuje w niej bezpośrednio jeden z najbardziej palących problemów ówczesnej rzeczywistości psycho-społecznej, dysleksję, i proponuje wówczas niespotykaną tezę: dysleksja jest przede wszystkim zaburzeniem słuchania — i właśnie reedukacją słuchową można ją usunąć. Synteza ponad dwunastu tysięcy osobistych przypadków, dzieło rozwija drogę prowadzącą od pedagoga przez lekarza do psychologa, dochodząc do antropologii czytania, w której ucho odgrywa rolę centralną.

Okładka Edukacji i dysleksji, Alfred Tomatis, 1972

„Dysleksja jest problemem słuchowym. (…) Czy dziecko słyszy i czy w drugim kroku słucha? Nic się nie zmieniło od zarania dziejów; czyż pismo nie przypomina, że choć prawdą jest, iż człowiek słyszy, prawdą jest również, że często jest zamknięty na słuchanie?"

Prezentacja

Gdy w 1972 roku publikuje Education et Dyslexie, dr Alfred Tomatis ma już za sobą dwadzieścia lat praktyki klinicznej i ponad dwanaście tysięcy leczonych przypadków dyslektycznych. Postanawia zająć się tym, co sam nazywa „jednym z najbardziej palących problemów rzeczywistości psycho-społecznej": zaburzeniem o „coraz szerszym rozprzestrzenianiu", opierającym się wszelkim próbom medycznej, psychologicznej czy pedagogicznej definicji.

Projekt książki jest trojaki. Po pierwsze — sporządzić bilans: co powiedziano o dysleksji od Berlina i Bunsa (1881) po prace współczesne Borel-Maisonny, Mucchielli czy Ajuriaguerry? Po drugie — wyłożyć osobistą tezę autora: dysleksja nie jest ani wadą wzroku, ani „chromosomalnym defektem", ani opóźnieniem pedagogicznym — to zaburzenie słuchania, czyli dobrowolnej funkcji słuchowej, pozwalającej uchu selekcjonować, analizować i integrować język. Po trzecie — zaproponować drogę terapeutyczną: kurację edukacyjną przez Oreille Électronique, której skuteczność stwierdzono u tysięcy dzieci.

Dzieło broni intuicji klinicznej o wielkim znaczeniu: „bez ucha nie ma czytania". Czyta się uchem, ponieważ czytanie zakłada panowanie nad dźwiękowymi strukturami języka — fonemami, prozodią, rytmem — które tylko aktywne ucho potrafi wyodrębnić ze słownego strumienia. Gdy tego słuchania brakuje, litera się rozmywa, słowa zachodzą na siebie, dziecko potyka się. Dysleksja nie jest zatem niezdolnością, lecz wpisaniem w literę zamknięcia na słuchanie, ukształtowanego na długo przed nauką czytania.

Tezę tę autor broni z rygorem klinicysty i ciepłem edukatora. Ton bywa polemiczny — Tomatis nie szczędzi ani ówczesnej medycyny, lubującej się w „robieniu fortuny" na słowie, ani pedagogiki skorej do nakładania etykiety „dyslektyk". Lecz jest taki zawsze na korzyść dziecka mającego trudność z czytaniem, które trzeba „uwolnić" od lęku, zamiast zamykać je w „kategorii".

Spis treści

Książka prowadzi rygorystyczną drogę, która rozdział po rozdziale wiedzie od definicji objawu po jego terapeutykę:

Wprowadzenie — Dysleksja jako „choroba stulecia": wyzwania, semantyczne dryfy, proliferacja etykiety.
1. Co rozumie się przez „dysleksję"? — Historia terminu od Berlina i Bunsa (1881); krytyczny przegląd kolejnych neologizmów (Aleksja, Tyfologia, Bradyleksja, Legastenia…).
Pedagog wobec dysleksji — Od Antyku po Komeńskiego, Locke’a, Pestalozziego, Decroly’ego, Freineta: jak pedagogika czytania nieświadomie ukształtowała teren dyslektyczny.
Lekarz wobec dysleksji — Broca, Wernicke, Dejerine i wielka tradycja afazji; ślepoty medycyny mózgowej wobec zaburzenia, które do niej nie pasuje.
Psycholog wobec dysleksji — Binet, Piaget, Wallon, Ajuriaguerra: co psychologia widziała, czego nie chciała widzieć.
Ucho, centralny organ czytania — Effet Tomatis, ucho kierujące, lateralizacja słuchowa; argumenty embriologiczne, anatomiczne i cybernetyczne.
Kuracja edukacyjna — Zasady audio-głosowej edukacji pod Oreille Électronique; studia przypadków (Alexandra, Stéphane i wiele innych); wyniki i czas trwania.
Konkluzja — Od ucha do edukacji: ku szkole, która już nie rodzi dyslektyków.
Bibliografia — 105 referencji, od Platona po Mucchielli.

Fragment

„Skoro łatwo nazwać kota kotem, to po cóż się trudzić, by trudność z nauką czytania nazywać »Dysleksją«? (…) Słowo Dysleksja robi furorę i rozprzestrzenia się jak epidemia uderzająca w najmężniejszych. Wielu z nas zadaje sobie pytanie, czy nie jest aby trochę dyslektykiem i w jakim stopniu nim być może."

— Rozdział 1, „Co rozumie się przez Dysleksję"

Miejsce w dziele

Drugie wielkie dzieło Alfreda Tomatisa po L’oreille et le langage (Le Seuil, 1963), Education et Dyslexie otwiera cykl trzech książek wydanych w ESF w kolekcji „Sciences de l’éducation": La Libération d’Œdipe (1972) i Vers l’écoute humaine (1974) je dopełnią. Stanowi pierwsze systematyczne kliniczne zastosowanie odkryć z 1963 roku i pozostaje — pośród wszystkich pism Tomatisa — tym, w którym pedagogiczny wymiar metody jest najbardziej eksplicytny. Lektura niezbędna dla wszystkich zainteresowanych dysleksją, pedagogiką czytania, logopedią lub szerzej — swoistymi zaburzeniami uczenia się szkolnego.

Istota

Education et Dyslexie odwraca dominującą diagnozę: dysleksja nie jest zaburzeniem wzroku, mózgu czy inteligencji, lecz zaburzeniem słuchania. Cała demonstracja Tomatisa zmierza do ustalenia, że bez aktywnego ucha litera pozostaje niedostępna — i że to ucho można edukować. Dziecku z trudnościami w czytaniu proponuje zatem nie paliatyw, lecz prawdziwe ponowne otwarcie kanału słuchowego — kuracją Oreille Électronique, którą opracował.

Poza samą dysleksją dzieło to manifest na rzecz edukacji stawiającej słuchanie w sercu przekazu. Wzbogacone ponad dwunastoma tysiącami klinicznych przypadków, podparte godnym uwagi przeglądem historycznym sięgającym od Antyku po pedagogów XX wieku — to zarazem książka pedagoga, lekarza i myśliciela. Człowieka pragnącego „walczyć ze stanem dyslektycznym", gdyż ulec mu znaczy pozostawić jedną trzecią dzieci szkolnych u samego progu wiedzy.

Jak nabyć dzieło

Wydanie oryginalne z 1972 roku ukazało się w Éditions Sociales Françaises (ESF) w kolekcji „Sciences de l’éducation" (194 strony). Książkę można znaleźć:

w księgarniach ogólnych lub specjalizujących się w naukach humanistycznych (zamówienia u wydawcy ESF Sciences Humaines);
w sklepach internetowych (Amazon, FNAC, Decitre, Place des Libraires itp.) w wydaniach używanych lub wznowieniach;
w bibliotekach miejskich, uniwersyteckich lub nauk pedagogicznych (katalog Sudoc, BnF).

Referencja: A. A. Tomatis, Education et Dyslexie, Paryż, Éditions Sociales Françaises (ESF), kolekcja „Sciences de l’éducation", 1. wydanie 1972, 194 strony.