Słuchanie, które przemienia: cicha rewolucja

« Człowiek to ucho w całości. »

Alfred Tomatis

Hałas świata i cisza słuchania

Żyjemy w stuleciu dźwięków. Muzyka sączy się z dousznych słuchawek, powiadomienia trzaskają, głosy nawarstwiają się w open space’ach, ekrany mówią bez przerwy. Nigdy człowiek nie był tak wystawiony na dźwięk. A przecież — być może nigdy tak mało nie słuchał.

Ten paradoks leży w sercu życia i dzieła Alfreda Tomatisa (1920–2001), francuskiego lekarza, badacza i wizjonera, który ponad pięćdziesiąt lat poświęcił pozornie prostemu pytaniu: czym jest słuchanie naprawdę? Jego odpowiedź, stopniowa i radykalna, miała przewrócić rozumienie mózgu, języka, uczenia się, a nawet narodzin. Stanowi ona dziś dorobek naukowy i kliniczny o wyjątkowym bogactwie — wciąż zbyt mało znany szerokiej publiczności.

Niniejszy artykuł stawia sobie za cel przywrócenie jego zasadniczej treści: zaproszenie do ponownego odkrycia ucha nie jako zwykłego organu, lecz jako bramy wstępu naszego istnienia w świat.

I. Słyszeć to nie znaczy słuchać: założycielskie rozróżnienie

Wszystko zaczyna się od rozróżnienia, które Tomatis bez ustanku powtarzał, tak dalece bywa nieznane: słyszenie i słuchanie to dwa zjawiska zasadniczo różne.

Słyszenie jest bierne. Zachodzi nawet podczas snu. Dźwięk uderza w błonę bębenkową, rozchodzi się, wyzwala odpowiedzi nerwowe — wszystko to bez udziału jednostki. Słuchanie zaś jest aktem. Angażuje wolę, uwagę, pragnienie przyjęcia drugiego człowieka. Tomatis chętnie przytaczał stare przysłowie: « Nie ma gorszego głuchego niż ten, kto nie chce słyszeć. » To nie metafora — według niego to mierzalna rzeczywistość neurologiczna.

Już na początku swej kariery audiologa, pracując w arsenale lotniczym z robotnikami narażonymi na intensywne hałasy, dokonał niepokojącego odkrycia: regularnie badając ich audiogramy, stwierdził, że niektóre progi słuchu przesuwają się nie wskutek uszkodzenia fizycznego, lecz pod wpływem samego nieświadomego pragnienia uznania niezdolności do pracy. Ucho — zrozumiał — nie jest instrumentem obiektywnym. Modulowało się ono wedle psychiki tego, kto je zamieszkiwał.

Ta intuicja miała stać się podstawą całej jego myśli: ucho jest organem relacji, nie zaś zwykłego odbioru.

II. Ucho — dynamo mózgu

Drugie wielkie odkrycie Tomatisa jest jeszcze bardziej zaskakujące i z początku godzi w potoczną intuicję. Twierdzi on, że ucho jest pierwszym źródłem energii mózgu — przed pożywieniem, snem czy ruchem.

Oto mechanizm: w uchu wewnętrznym ślimak zawiera wyspecjalizowane komórki rzęsate. Ich rozkład nie jest jednorodny — zaledwie kilkaset opracowuje dźwięki niskie, podczas gdy blisko 24 000 komórek przeznaczono dźwiękom wysokim. Te wysokie częstotliwości, przekształcane przez ucho w impulsy elektryczne, „ładują" korę mózgową niczym dynamo akumulator. Równolegle przedsionek — narząd równowagi — sam dostarczałby 50% energii korowej, a ślimak wnosił dodatkowe 30%. Łącznie 80% energii niezbędnej do optymalnego funkcjonowania mózgu pochodziłoby z ucha.

Model ten rzuca światło na wiele zjawisk dotąd niewytłumaczonych: dlaczego niektórzy czują się wycieńczeni w środowiskach hałaśliwych, przesyconych niskimi częstotliwościami (open space, koncerty rockowe, hałas budowy)? Dlaczego ludzki głos, bogaty w harmoniczne, pobudza i budzi tam, gdzie pomruk maszyny usypia? Dlaczego śpiew daje energię do tego stopnia, że śpiewak operowy nie jest w stanie zasnąć po występie?

Muzyka Mozarta, analizowana w laboratorium przez Tomatisa, posiada szczególnie bogate spektrum w zakresie wysokich częstotliwości, z regularną dynamiką między napięciem a odprężeniem. To właśnie ta struktura akustyczna — a nie jakaś niewytłumaczalna tajemnica — czyni z niej uprzywilejowane narzędzie terapeutyczne. Przeciwnie, ciągłe rytmy nasycone basami, charakterystyczne dla pewnych nowoczesnych stylów muzycznych, mogą prowadzić do stanów transu lub wyczerpania, gdyż nadmiernie pobudzają przedsionek bez angażowania ślimaka.

III. Noc maciczna

Wszystko zaczyna się przed urodzeniem. Jedna z najodważniejszych — i dziś najlepiej potwierdzonych — intuicji Tomatisa dotyczy słuchowego życia płodu. W epoce, gdy medycyna wciąż odmawiała przyznania płodowi świadomości czy wrażliwości, Tomatis już od lat siedemdziesiątych XX wieku twierdził, że dziecko słyszy i aktywnie słucha już od czwartego i pół miesiąca życia wewnątrzmacicznego.

Ucho jest pierwszym narządem zmysłowym osiągającym dojrzałość czynnościową. A to, co odbiera w łonie matki, nie jest chaosem nieokreślonych dźwięków: jest przede wszystkim głosem matki — nie jej słów, lecz jej barwy, jej rytmów, jej emocjonalnych modulacji. Płód nie rozumie języka; przyswaja jego muzykę. Ta dźwiękowa masa wpisuje się w niego jako założycielski kod, neurologiczny ślad, który Tomatis nazywa „engramowaniem".

Konsekwencja kliniczna jest ogromna: zaburzenia ciąży, silny stres matczyny, niedostępność uczuciowa — wszystko to może zakłócić jakość owego pierwszego słuchania i pozostawić ślady na późniejszym rozwoju języka, więzi i regulacji emocjonalnej.

Słynne doświadczenie ilustruje siłę tego ogniwa: trojaczki tureckie urodzone przedwcześnie, objęte opieką oddziału neonatologii w Monachium, podzielono na trzy grupy. Pierwsza nie otrzymywała żadnej szczególnej stymulacji słuchowej. Druga słuchała muzyki Mozarta filtrowanej przez Oreille Électronique. Trzecia odbierała głos własnej matki filtrowany w trybie słuchania wewnątrzmacicznego. To ostatnie dziecko — w sześć i pół miesiąca życia płodowego, ważące 750 gramów — usiłowało już siadać i uśmiechało się, słysząc głos matki. Jego puls, miarowy i mocny, świadczył o niezwykłej żywotności.

Przekaz jest jasny: pierwszym językiem człowieka nie jest francuski, angielski czy hiszpański — jest nim głos jego matki.

IV. Głos odtwarza tylko to, co słyszy ucho

Pracując ze śpiewakami operowymi w trudnościach, Tomatis sformułował swoje pierwsze prawo, być może najsłynniejsze ze swego dzieła: **« Głos może odtworzyć jedynie to, co słyszy ucho. »

Zjawisko obserwuje się najpierw u zawodowych śpiewaków, których głos pogarsza się w sposób niewytłumaczalny. Badania laryngologiczne nie ujawniają niczego organicznego. Tomatis natomiast wykonuje test słuchania — i odkrywa systematycznie strefę częstotliwości wyłączoną w ich audycji. Głos nie emituje już harmonik, których ucho już nie słyszy. To nie problem strun głosowych; to problem pętli słuchowo-głosowej.

Rozwiązanie: oddać uchu utracone częstotliwości poprzez stopniową stymulację Oreille Électronique. Głos w ciągu kilku tygodni odzyskuje pełnię — czasem w spektakularny sposób.

Prawo to obowiązuje daleko poza śpiewem. Tłumaczy, dlaczego dziecko, którego ucho nie różnicuje prawidłowo fonemów swego języka, nie potrafi ich wyraźnie wymawiać. Tłumaczy, dlaczego dorosły uczący się języka obcego potyka się o wymowę: jego ucho pozostaje sfiltrowane na częstotliwościach języka ojczystego i nie chwyta nowych dźwięków. Wśród słynnych pacjentów Tomatisa znalazł się Gérard Depardieu — wówczas młody jąkający się aktor, nieśmiały, niezdolny zapamiętać tekstu — który przeszedł terapię odmieniającą jego stosunek do głosu i — wedle własnych słów — do całego życia.

V. „Dys-": gdy ucho blokuje szkołę

Niepowodzenie szkolne stanowi jedną z najważniejszych nici w dorobku Tomatisa. Jego statystyki, powtarzane w licznych dziełach, są uderzające: na klasę trzydziestu uczniów dziesięcioro nadąża prawidłowo, dziesięcioro radzi sobie z trudem, a dziesięcioro znajduje się w poważnych trudnościach. Ponad 60% uczniów z opóźnieniem szkolnym wykazuje blokadę słuchową — a nie, jak się często sądzi, problem inteligencji, motywacji czy środowiska społeczno-kulturowego.

Dysleksja, dysortografia, dyskalkulia — słynne „dys-" — mają oczywiście pochodzenie wieloczynnikowe. Tomatis wszakże zawsze widzi w nich centralny element słuchowy: niezdolność prawidłowej analizy i różnicowania fonemów języka. Dziecko, którego ucho funkcjonuje w trybie słuchania globalnego, bez precyzji koniecznej do dekodowania fonologicznego, nie może nauczyć się prawidłowo czytać — bez względu na zastosowaną metodę pedagogiczną.

Punkt widzenia ten potwierdzają niezależne badania, w szczególności prace Inserm wskazujące, że nieprawidłowość w lewej korze słuchowej — ograniczenie wrażliwości na modulacje częstotliwości w okolicach 30 Hz — mogłaby leżeć u źródła trzech głównych przejawów dysleksji: trudności przetwarzania fonologicznego, krótkotrwałej pamięci i powolności w nazywaniu obrazów.

Odpowiedź Tomatisa jest pragmatyczna: reedukacja słuchania przez filtrowaną stymulację słuchową może w ponad 90% przypadków, według jego doświadczenia klinicznego, przywrócić podstawowe mechanizmy uczenia się. Późniejsze badania (Ross-Swain, 2007; metaanaliza Gilmor, 1999) potwierdzają znaczne postępy w obszarach przetwarzania słuchowego, języka, pamięci i przystosowania społeczno-emocjonalnego.

VI. Nauka języków z nowym uchem

Trzecie prawo Tomatisa jest być może najwyzwalające dla uczących się: *« *każdy język ma swoją własną „krzywą słuchania", swoistą sygnaturę częstotliwościową. Angielski jest bogaty w wysokie częstotliwości (2 000 do 12 000 Hz); francuski koncentruje się w średnich (1 000 do 2 000 Hz); hiszpański i włoski mocno grają na samogłoskach i rytmach.

Kiedy Francuz uczy się angielskiego, jego ucho — uwarunkowane od dzieciństwa częstotliwościami francuskiego — dosłownie odsiewa dźwięki, których nie rozpoznaje. Uczeń nie jest głuchy: jest źle-słuchający dla tego języka. Żadna powtórka, żaden wysiłek woli nie obejdzie tego filtra słuchowego. Dlatego tak wielu dorosłych po latach akademickiej nauki języka obcego pozostaje zablokowanych w swoim akcencie i rozumieniu ze słuchu.

Rozwiązanie zaproponowane przez Tomatisa polega na ponownym warunkowaniu ucha jeszcze przed rozpoczęciem nauki gramatycznej: wystawić podmiot na dźwięki filtrowane w języku docelowym, by stopniowo otworzyć ucho na jego spektrum częstotliwościowe. Wyniki są uderzające: badanie przeprowadzone w Eurocopter (grupa Lagardère) wykazało, że program Tomatisa zmniejsza o 26% czas potrzebny do osiągnięcia opanowania angielskiego (z 700 do 520 godzin nauki).

VII. Metoda w praktyce: Oreille Électronique i jej skutki

Centralnym narzędziem metody jest Oreille Électronique — analogowe urządzenie wynalezione przez Tomatisa, które filtruje dźwięki muzyczne (głównie Mozarta i chorał gregoriański) i nieprzewidywalnie zmienia dwie „postawy słuchania": jedną sprzyjającą percepcji niskich częstotliwości (ciało), drugą — wysokich (kora mózgowa). Zmienność ta zmusza ucho środkowe do nieustannej adaptacji, ćwicząc mięśnie młoteczka i strzemiączka jak ćwiczy się mięsień.

Typowy seans przebiega następująco: pacjent słucha, biernie lub w fazie czynnej (czytanie na głos do mikrofonu, który zwraca mu jego głos filtrowany w czasie rzeczywistym), wiele godzin przetworzonej muzyki. Może też otrzymać własny głos matki, nagrany i sfiltrowany tak, by odtworzyć warunki słuchania wewnątrzmacicznego — doświadczenie często głęboko wzruszające i porządkujące.

Udokumentowane pola zastosowań są rozległe: autyzm (poprawa u 60–80% pacjentów wedle protokołów), zaburzenia uwagi z nadpobudliwością lub bez, lęk (72% sukcesów w badaniu na 409 pacjentach), zawroty głowy i szumy uszne, przygotowanie do porodu (udokumentowane skrócenie czasu pracy porodowej), rozwój muzyczny, opanowywanie stresu. Powracającym zjawiskiem w literaturze klinicznej jest « Rozszerzony Effet Tomatis »: korzyści nie ustają z końcem terapii — narastają przez miesiące, czasem lata.

VIII. Zarzuty i kwestia naukowości

Dorobek Tomatisa wzbudzał na przestrzeni dekad tyle entuzjazmu, co sceptycyzmu. Niektórzy badacze kwestionowali naukowy charakter metody, jej powtarzalność, rzetelność jej studiów. Te krytyki zasługują na to, by je przyjąć poważnie — rygor metodologiczny jest imperatywem, a dorobek Tomatisa zawiera prace o bardzo zróżnicowanym poziomie dowodu.

Byłoby jednak nieścisłe poprzestać na tym. Przegląd systematyczny przeprowadzony przez dr. Jana Gerritsena, analizujący ogół opublikowanych na świecie badań, dochodzi do wniosku o udokumentowanej i znaczącej skuteczności — pod warunkiem, że respektowane są protokoły, a używany sprzęt jest zgodny z oryginalnymi specyfikacjami technicznymi (pełen łańcuch analogowy, prawidłowa zmiana między dwoma kanałami). Ten ostatni punkt jest kluczowy: kilka badań o wynikach negatywnych posłużyło się urządzeniami cyfrowymi lub przybliżeniami Oreille Électronique, które nie odwzorowują wiernie warunków terapeutycznych zdefiniowanych przez Tomatisa.

Co więcej, współczesne neuronauki — neuroplastyczność, integracja sensoryczna, teoria poliwagalna — w sposób uderzający zbiegają się z intuicjami, jakie Tomatis formułował w latach pięćdziesiątych–siedemdziesiątych XX wieku, często sam wbrew wszystkim. Plastyczność ucha środkowego, związek między napięciem nerwu błędnego a słuchaniem, rola wysokich częstotliwości w aktywacji korowej — wszystko to są pojęcia odnajdujące dziś bezpośrednie echo w badaniach neuronaukowych.

Konkluzja otwarta: słuchać znaczy zdecydować się żyć

W sercu dzieła Tomatisa, poza kliniką i protokołami, kryje się coś głęboko filozoficznego. Słuchanie, tak jak je definiuje, nie jest umiejętnością techniczną. Jest postawą egzystencjalną — sposobem trwania w świecie, otwarcia na drugiego, dyspozycyjności wobec życia.

Przestać słuchać — mówi — znaczy zacząć trochę umierać. Znaczy zamykać się na strumień energii płynący z dźwięku. Znaczy gubić nić własnego głosu — a tym samym, w pewien sposób, własnej tożsamości. Odzyskać natomiast słuchanie znaczy nieraz odzyskać energię, twórczość, zaufanie. Pacjenci opisują to doświadczenie jako powrót do siebie samych: « Miałem wrażenie, że wreszcie się odnalazłem i jestem w pełni szczęśliwy. »

To, co mówi nam Tomatis, jest wreszcie zarazem proste i zawrotne: jesteśmy istotami dźwięku, zanim staniemy się istotami myśli. Nasze pierwsze doświadczenie świata jest słuchowe — uderzenia matczynego serca, drgania jej głosu, gwar życia kołyszący nas w łonie. I to na owo pierwsze wezwanie coś w nas odpowiedziało, na długo zanim wiedzieliśmy, że istniejemy.

Być może odzyskanie słuchania znaczy także odzyskanie owego pierwszego „tak" wobec życia.

Źródła: dzieła Alfreda A. Tomatisa (La Nuit Utérine, Neuf Mois au Paradis, Les Troubles Scolaires, Pourquoi Mozart, Nous sommes tous nés polyglottes, L’Oreille et la Voix); Pierre Sollier, Apprends à écouter pour ton bien-être; Écoute et Vie (Besson of Switzerland); Jan Gerritsen, Revue des études sur la méthode Tomatis; różne badania kliniczne i prace uniwersyteckie cytowane w korpusie.