Modyfikacje fonacyjne pochodzenia słuchowego (Akademia Medycyny 1957)
Komunikat przedstawiony Narodowej Akademii Medycyny 4 czerwca 1957 roku przez Raoula Hussona, Doktora Nauk, Mistrza Badań w C.N.R.S., i opublikowany w Bulletin de l’Académie Nationale de Médecine (tom 141, nr 19 i 20). Prezentacji dokonał M. Moulonguet. Dokument założycielski: to w tych siedmiu stronach Husson — eksperymentalnie potwierdzając na Sorbonie obserwacje opublikowane przez Alfreda Tomatisa w 1954 roku — po raz pierwszy oznacza nazwą „Effet Tomatis" zespół audio-fonacyjnych kontrreakcji, które czynią z głosu akustyczne lustro ucha. Husson szczegółowo opisuje montaż eksperymentalny, korespondencję między pasmami częstotliwości słuchowych a grupami mięśniowymi krtaniowo-gardłowo-ustnymi oraz zastosowania terapeutyczne (zaburzenia napięcia krtaniowego, niedowłady podniebienia miękkiego).
Modyfikacje fonacyjne pochodzenia słuchowego oraz zastosowania fizjologiczne i kliniczne
autorstwa M. Raoula HUSSONA
Doktor Nauk — Mistrz Badań w C.N.R.S.
(Prezentacja dokonana przez M. Moulonguet)
Wyciąg z Bulletin de l’Académie Nationale de Médecine — tom 141, nr 19 i 20 — Posiedzenie 4 czerwca 1957 roku.
I. — Wstęp
1° Tomatis zasygnalizował w 1954 roku [1] fakt najwyższej wagi: jeśli podmiot emituje samogłoskę przed mikrofonem, którego napięcie przechodzi przez filtr usuwający z niego pewne pasmo częstotliwości — zanim zostanie zwrócone do słuchawek umieszczonych na uszach podmiotu — to rozważane pasmo zostaje również usunięte z głosu podmiotu. Według tego samego procesu i wciąż według tego samego autora głos osoby dotkniętej mroczkiem słuchowym zostaje pozbawiony harmonicznych, jakie zawierałby cały usunięty obszar. Tomatis ujął te fakty we wzorze: „Głos zawiera tylko te harmoniczne, które ucho jest w stanie usłyszeć."
Niniejsza praca została podjęta w celu szczegółowego zbadania tych osobliwych zsyntetyzowanych powyżej zjawisk i wyjaśnienia neurologicznego mechanizmu ich realizacji. Posłużyliśmy się w tym celu różniczkowymi wzmacniaczami częstotliwości skonstruowanymi przez inżyniera L. Pimonowa — aparatami pozwalającymi w dostarczaniu złożonym (okresowym lub nie) zwiększać lub zmniejszać selektywnie natężenia takich lub innych pasm częstotliwości. Pierwszy aparat został nam wypożyczony przez samego inżyniera L. Pimonowa i użyty w Laboratorium Fizjologii Sorbony. Drugi był używany w szpitalu Laënnec za uprzejmym pozwoleniem Dra R. Maspetiola i z życzliwą pomocą Dra D. Semette’a. Pracowaliśmy z podmiotami obu płci (1), o głosach niewykształconych lub wykształconych — a w szczególności z licznymi artystami o potężnych głosach z Réunion des Théâtres Lyriques nationaux, we wszystkich rejestrach i na całej rozpiętości każdej tessitury.
II. — Wyniki eksperymentów dokonywanych z narzucaniem podmiotowi dostarczeń homorytmicznych, lecz różnych od tych, które emituje
2° Montaż eksperymentalny. — Podmiot emituje przedłużoną samogłoskę (dostarczenie F) do mikrofonu, którego napięcie jest skierowane na różniczkowy wzmacniacz częstotliwości — przekształcający je w dostarczenie F’ zmodyfikowane wedle woli operatora. Dostarczenie F’ jest wysyłane do uszu podmiotu za pomocą podwójnych słuchawek nausznych. Obserwuje się, jak emitowane dostarczenie F modyfikuje się pod wpływem stymulacji słuchowej. Kontrola na analizatorze częstotliwości i — w razie potrzeby — na laryngostroboskopie.
3° Przypadek dostarczeń stymulujących słuchowych F’ bardzo zbliżonych do dostarczenia emitowanego F. — Jeśli dostarczenie F’ narzucone uchu reprezentuje samogłoskę realną i akustycznie zbliżoną do tej F, która jest emitowana, modyfikacje krtaniowe lub gardłowo-ustne pozwalające przejść od F do F’ realizują się natychmiast, kompletnie i bez trudności (bez wiedzy podmiotu emitującego F). Tak jest w szczególności:
a) Jeśli zwiększymy nieznacznie natężenia w paśmie 2500-3500 F’, to samo zwiększenie pojawia się w F przez wzrost napięcia zwieracza głośni (weryfikowalny laryngostroboskopem);
b) Jeśli zwiększymy nieznacznie natężenia w paśmie formantów ustnych (lub gardłowych) F’, to samo zwiększenie pojawia się w paśmie formantów ustnych (lub gardłowych) F przez lekką adaptację posturalną jamy ustnej (lub gardłowej), wzmacniającą odpowiedni stan rezonansowy.
4° Przypadek dostarczeń słuchowych stymulujących F’ bardziej oddalonych od F, lecz wciąż fizjologicznie wykonalnych. — Jeśli dostarczenie F’ reprezentuje uchu samogłoskę nieco oddaloną od tej F, która jest emitowana, emisja spontanicznie ewoluuje ku F’ (z pewną ewolucją) tylko w pewnej mierze, podążającej za podmiotem. Tak jest w szczególności: a) Jeśli zwiększymy (lub zmniejszymy) natężenia w paśmie 1200-1800 cykli F’, zmniejszamy (lub zwiększamy) nosowość emitowanego F, wywołując łagodne uniesienie (lub opuszczenie) podniebienia miękkiego. Innymi słowy, natężenia wszystkich składników powyżej 500 cykli (na przykład) F’ doświadczają w F równoważnego spadku, dotyczącego głównie pasma 2500-3500 — przez wywołane hipotonizowanie krtani (weryfikowalne laryngostroboskopem).
5° Przypadek dostarczeń stymulujących słuchowych F’ niewykonalnych fizjologicznie lub zbyt oddalonych od F. — Jeśli dostarczenie F’ narzucone uchu jest zbyt różne od emitowanego F, lub jeśli nie reprezentuje dostarczenia fizjologicznie wykonalnego — nic się już nie dzieje: podmiot powraca do samej emisji F, postrzegając jedynie lekką, rozproszoną przeszkodę organiczną. Tak jest w szczególności: a) Jeśli przedstawimy F’ jednocześnie głosem mówionym, F odbiera F’ jego charakter samogłoskowy. b) Jeśli oba formanty F i F’ są tak ułożone, że F’ nadaje się charakter samogłoskowy bardzo różny od tego F (otwarte O zmienia się w U lub A/E otwarte zmienia się w E, na przykład).
6° Ogólna interpretacja tych zjawisk. — Całokształt powyższych wyników można interpretować następująco: gdy podmiot emituje dostarczenie F przekształcone przez filtrowanie w dostarczenie F’, dostarczenie F’ — odebrane przez korę słuchową w postaci obrazu integracyjnego — wyłania w niej cielesny schemat głosowy F’. Ten ostatni — z założenia różny od cielesnego schematu głosowego F — wywołuje reakcje dostosowawcze adekwatne dla F’ (a nie dla F). Drogą sprzężenia zwrotnego podmiot bardzo szybko realizuje regulacje postury gardłowo-ustnej i dostosowania napięcia krtaniowego, które pozwalają na realizację dostarczenia F’, a nie F.
Zmysłowy wkład słuchowy korygowany jest przez włókna „gamma", które zapewniają stymulacje wewnątrz-wrzecienkowe, regulacje proprioceptywne pochodzenia mięśniowego — jak to stwierdza się w korekcjach wzrokowych zjawisk równowagi (2).
Tym zjawiskom sprzężenia zwrotnego pochodzenia słuchowego — które, gdy się realizują, modyfikują dostarczenie (lub model) emitowane F — należy nadać nazwę „Effet Tomatis", autora, który pierwszy je zaobserwował i opisał.
7° Subsydiarne obserwacje eksperymentalne.
a) Bardzo zróżnicowane zjawiska opisane powyżej (§§ 3, 4 i 5) są tym wyraźniejsze, im intensywniejsze jest dostarczenie (lub model) F’ narzucone słuchowo i im lepiej zaciera ono obecne F; gdy F’ jest zbyt słabe, wszelkie sprzężenie zwrotne znika.
b) U śpiewaków zawodowych sprzężenia zwrotne są wyjątkowo wyraźne i przejawiają się tym lepiej, im bardziej podmiot jest przyzwyczajony oceniać swój cielesny schemat głosowy w celu kierowania emisją w barwie i jakościach.
c) U głosów całkowicie niewykształconych sprzężenia zwrotne przekształcenia F w F’ realizują się praktycznie z taką samą łatwością, co przy schematach (przypadek § 3).
d) Sprzężenia zwrotne zachodzą również w głosie mówionym — niekiedy łatwiej — co tłumaczy się tym, że podmioty mają już ukształtowane bierne cielesne schematy głosowe (związane ze stereotypami funkcjonalnymi nawykowego języka), których wprowadzenie w działanie jest praktycznie natychmiastowe przez świadomość.
e) Sprzężenia zwrotne dotyczące dostosowania napięcia krtaniowego zachodzą znacznie łatwiej (realizują się praktycznie zawsze) niż te obejmujące przywrócenie konfiguracji posturalnej tuby gardłowo-ustnej (które często tylko się rozpoczynają).
III. — Korespondencja między zmienionymi pasmami częstotliwości a grupami mięśniowymi aktywowanymi przez sprzężenie zwrotne
8° Analiza tych zjawisk pozwala przypisać zgrubną, lecz wyraźną korespondencję między modyfikowanymi pasmami częstotliwości a grupami mięśniowymi, na które oddziałują sprzężenia zwrotne. Jest godne uwagi, że w tej korespondencji częstotliwość odcięcia [3, 4] tuby gardłowo-ustnej odgrywa rolę zasadniczą (3).
a) Zwiększając natężenie harmonicznych powyżej częstotliwości odcięcia, krtań odpowiada wzrostem napięcia przylegania strun głosowych (co zwiększa natarcie głosu, którego intensywność harmonicznych wysokich wcześniej powyżej tej częstotliwości). Zjawiska odwrotne przy działaniu w kierunku zmniejszania.
b) Działając na harmoniczne poniżej częstotliwości odcięcia, nie zmieniamy już napięcia zwieracza krtaniowego, lecz wyłącznie wyznaczamy adaptacje posturalne tuby gardłowo-ustnej. W szczególności, jeśli działamy na pasmo częstotliwości 1200-1800 cykli, sprawiamy, że istotnie wywołujemy zmniejszenie lub zwiększenie nosowości [4]: czyli wywołujemy wyraźne opuszczenie lub uniesienie podniebienia miękkiego. Działając selektywnie na same strefy tonalne formantowe, wywołujemy adaptacje gardłowe lub ustne (które najczęściej tylko się rozpoczynają).
IV. — Różne konsekwencje fizjologii i fizjopatologii fonacyjnej
9° Zjawiska sprzężenia zwrotnego o punkcie wyjścia słuchowym — wykonywane za pośrednictwem cielesnych schematów głosowych na grupach mięśniowych krtaniowo-gardłowo-ustnych zaangażowanych w realizacje fonacyjne — interweniują prawdopodobnie (choć nie w sposób wyłączny) w wyjaśnieniu dobrze znanych zjawisk edukacyjnego mimetyzmu głosowego — czy to chodzi o rodzinny mimetyzm głosowy dzieci, czy o znane ułatwiające skutki przykładu w nauczaniu śpiewu.
b) Interweniują również prawdopodobnie w realizacji ciekawych zjawisk niegdyś zasygnalizowanych przez A. Labrieta (1925) i przezeń określanych mianem „zgodności głosowej" [5]: u śpiewaków wykształconych zgodność jamy (gardłowej lub ustnej) dokonuje się niekiedy na elemencie składowym dostarczenia krtaniowego przez spontaniczną akomodację, gdy zrealizowany stan rezonansowy jest dostatecznie zbliżony do maksimum rezonansu.
c) Te zjawiska mają bezpośrednie zastosowanie — już używane [1] — w terapii zaburzeń funkcjonalnych napięcia zwieracza krtaniowego. W przypadku spadków napięcia spowodowanych aferentami hamującymi w szczególności (z przewodu pokarmowego lub pochodzenia podwzgórzowego), wkład pobudzająco-toniczny wynikający ze stymulacji słuchowych pasma 2500-3500 wystarcza zawsze, by przywrócić mocne przyleganie strun głosowych — i pozwala podmiotowi odzyskać jego nawykowy cielesny schemat głosowy. Po stymulacji kilku minut odzyskanie trwa kilka godzin, a przez iterację — staje się stałe.
d) Te zjawiska mogą być również użyte w terapii funkcjonalnych zmniejszeń ruchliwości podniebienia miękkiego, a w szczególności w niedowładach podniebiennych (lekkie stałe nosowości): wystarczy poddać podmiot stymulacji słuchowej zlokalizowanej w paśmie 1200-1800 cykli. W przypadku niedowładu jednocześnie podniebiennego i krtaniowego (często obserwowanego) wystarczy stymulować jednocześnie pasma 1200-1800 i 2500-3500 lub po prostu wszystkie częstotliwości powyżej 1200 cykli.
Przypisy
(1) Nasze podziękowania kierujemy szczególnie do panów Georges’a Vaillanta i Ernesta Blanca z Opery oraz Rogera Galliego z Opéra-Comique; do panny Irène Bonneau; do Dr Hénin; oraz do Drów Garde’a, Labarraque’a, Hénina, Horowitza (z Londynu) i de Levala (z Liège).
(2) Ta ważna uwaga należy do prof. André Soulairaca, któremu zresztą gorąco dziękuję za bezcenną pomoc, jakiej udzielił mi w opracowaniu tej delikatnej interpretacji.
(3) Gdy tuba służy do uzewnętrzniania fal dźwiękowych pochodzących ze źródła (przypadek ludzkiego organu głosowego), fale o częstotliwości poniżej pewnej granicy zatrzymują w bloku powietrze tuby — bez znaczącej propagacji; powyżej tej częstotliwości granicznej (zwanej „częstotliwością odcięcia") fale faktycznie propagują się w tubie, „uzewnętrzniają się maksymalnie" [4]: warunki propagacji fal są wyraźnie różne dla częstotliwości poniżej i powyżej tej częstotliwości odcięcia tuby gardłowo-ustnej. Dla głosu częstotliwość odcięcia zależy od wymiarów jamy ustnej, lecz mieści się średnio między 1200 a 2200-2500 cykli.
Bibliografia
[1] A. TOMATIS, Rôle directeur de l’oreille dans le déterminisme des qualités de la voix normale (parlée et chantée) et dans la genèse de ses troubles. Actualités Oto-Rhino-Laryngologiques, Masson, Paryż, 1954, 264.
[2] A. SOULAIRAC, Sensibilités internes et phonation. Revue de Laryngol. Portmann, Suppl. listopada 1955, 666-674. — Rôle des sensibilités internes en psychophysiologie. Wykład wygłoszony na Sorbonie, II semestr 1954 (niepublikowany).
[3] R. HUSSON i L. PIMONOW, Facteurs acoustiques des voyelles (non nasalisées) et fréquence de coupure du pavillon pharyngo-buccal. C.R. Acad. Sc. Paryż, 1957, 244, 1261.
[4] Y. ROCARD, Propagation et absorption du son. Actual. Scient. et Industrielles, Hermann, Paryż, 1935, nr 222, 13-39. — Dynamique Générale des Vibrations, Masson, Paryż, II wyd., 1953, 374 i nast.
[5] A. LABRIET i R. HUSSON, Principe de l’accord vocal, ou contribution à l’élaboration d’une théorie de l’émission normale de la voix chantée. C.R. Acad. Sc. Paryż, 1925, 180, 1680. — Principes d’éducation vocale par la réalisation de l’accord vocal. C.R. Acad. Sc. Paryż 1925, 181, 358.
Uwaga edytorska
Ten komunikat Raoula Hussona nie jest podpisany przez Alfreda Tomatisa, lecz stanowi dokument założycielski, w którym — pod piórem fizjologa z Sorbony — po raz pierwszy pojawia się wyrażenie „effet Tomatis". Husson — po eksperymentalnym odtworzeniu swoimi różniczkowymi wzmacniaczami obserwacji opublikowanych przez Tomatisa w 1954 roku („głos zawiera tylko te harmoniczne, które ucho jest w stanie usłyszeć") — kończy część interpretacyjną tym decydującym zdaniem: „Tym zjawiskom sprzężenia zwrotnego pochodzenia słuchowego (…) należy nadać nazwę „Effet Tomatis", autora, który pierwszy je zaobserwował i opisał." Reprodukujemy więc ten historyczny tekst w jego całości — jako konieczne dopełnienie publikacji samego Tomatisa zgromadzonych na tej stronie.
Źródło: Husson R., „Modifications phonatoires d’origine auditive et applications physiologiques et cliniques" (prezentacja dokonana przez M. Moulonguet), Bulletin de l’Académie Nationale de Médecine, t. 141, nr 19 i 20, posiedzenie 4 czerwca 1957 roku, s. 9-15 odbitki. Dokument zdigitalizowany pochodzący z osobistych archiwów Alfreda Tomatisa.
Dokument oryginalny — facsimile historycznego PDF (bezpośrednie pobranie).